| 4 de decembro de 2021

Desenvolvemento infantil e identidade de xénero: Existe realmente a infancia trans?

Unha das principais cuestións que lles preocupan na actualidade ás feministas e a gran parte da comunidade educativa é como vai repercutir nos e nas menores a nova Lei LGTBI que está en vías de tramitación parlamentaria e, en concreto, as novas leis de autodeterminación de xénero (de sexo en realidade, porque a categoría xénero non ten validez rexistral) e como lle vai afectar á chamada “infancia trans”. Entendemos por “infancia trans” aos nenos e nenas que se sinten desconformes co xénero asignado ao nacer segundo o seu sexo e que, polo menos ata este momento, mostraban dita desconformidade durante un período prolongado de tempo. Pero esta autopercepción, aínda que sexa prolongada no tempo (establécese que como mínimo durante 6 meses) é unha realidade estable ou só obedece aos cambios evolutivos propios da infancia? Vaiamos por partes.

Os menores son seres altamente vulnerables debido á súa moi limitada autonomía dado o seu inacabado desenvolvemento encefálico. Di Alma García, psicopedagoga especialista en crianza, que calcúlase que ata ben entrada a vintena non está desenvolvida plenamente a parte prefrontal do seu cerebro, que é a que xestiona as decisións (non deciden, por exemplo, se comen verdura, porque non entenden que poida ser san). Ademais, esta vulnerabilidade causa que poidan ser moi influenciables polas súas persoas de referencia e afíns, o que lles fai vítimas perfectas de presión social.

A nivel cerebral, non entenden a diferenza sexual ata aproximadamente os dous anos e a partir de aí comeza a asentarse o xénero polo que lles chega dos e as demais: os estereótipos. Os menores de cinco anos confunden ser mozo con "facer cousas de mozos" como usar roupa, xoguetes, cores, etc.... e se por calquera razón lles gusta máis, tenderán a mesturar gustos e comportamentos con sexo, confundindo comportamento con expresións de xénero. A súa capacidade de comprender, asumir e por tanto decidir, non está nin remotamente desenvolvida, nin tan sequera en cousas do día a día, tanxibles, próximas, medibles e cotiás, moito menos en cuestións identitarias ou de sentires. Que alguén se afirme dunha ou doutra maneira non significa máis nada que unha autopercepción, e esta podería estar baseada en pensamentos errados (moitos problemas psíquicos veñen de autopercepcións erradas e non se lles anima a elas, axúdaselles/trata/acompaña a saír desa disonancia).

Doutra banda, todo o relacionado coa identidade pertence ao reino das relacións sociais coas outras persoas, e xamais a identidade podería inscribirse no ámbito do innato. Calquera identidade, precisa da idea do Outro, porque se constrúe sempre en oposición a ese Outro. O que chamamos feminidade, constrúese en oposición á masculinidade. Nacer do sexo masculino vai acompañado dunha serie de requirimentos sociais que se impoñen por nacer sendo dese sexo. Igual, ao contrario. Na infancia, o comportamento de ‘nena ou neno’ é unha etiqueta social aprendida e imitada das persoas da contorna. Por tanto, non teñen a capacidade cognitiva suficiente para decidir se son ou non “trans”. Isto quere dicir, que diagnosticar a un neno como nena porque lle encante xogar coas bonecas ou poñerse saia, ou ter calquera outro comportamento relacionado co “feminino” é moi pouco ético, ademais de errado.

O xeito máis común de manifestarse esa disconformidade co xénero atribuído segundo o sexo é a chamada Disforia de Xénero. A Disforia de Xénero( DX) adoita ser definida como a incongruencia entre o xénero experimentado ou expresado por unha persoa (a súa identidade de xénero) e o seu sexo de nacemento e, polo tanto, o rexeitamento dos caracteres sexuais propios de cada sexo.

Recoñécense dous tipos de DX: a DX de inicio temperán e a DX de inicio tardío. No primeiro tipo, a DX aparece durante a infancia, antes do inicio da puberdade. No segundo tipo, a DX aparece durante a adolescencia ou a vida adulta. O número de adolescentes referidos ás unidades de identidade de xénero (UIG) con este tipo de disforia incrementouse moitísimo nos últimos anos. Postuláronse diversas hipóteses para explicar este aumento. Maior tolerancia e aceptación da diversidade, mellor acceso a información e tratamentos, contaxio social (como di Littman), a DX como mecanismo de afrontamento desadaptativo... Con todo, respecto á disforia de inicio temperán, os estudos demostran que a maioría de nenos e nenas con DX desisten durante a puberdade (80%), e que a meirande parte deles expresan orientacións sexuais non heterosexuais (homosexualidade, bisexualidade) ao terminar dita etapa. Do 20% que non o fai, a DX continúa durante a adolescencia e a vida adulta.

A intensidade da DX durante a infancia é un bo predictor da traxectoria evolutiva da DX (persistencia/desistencia) durante a adolescencia e a vida adulta, e tamén de que, para quen transiciona socialmente na infancia, pode resultar moi difícil destransicionar unha vez a DX remite na adolescencia. Nos casos de DX de inicio temperán, o modelo predominante ate agora (o denominado Protocolo Holandés) recomendaba agardar e non realizar ningún tipo de transición ata a puberdade. O motivo é que a maioría de casos, como xa dixemos, remite. Doutra banda, a DX adoita ser concomitante a outras psicopatoloxías (depresión, ansiedade e Transtorno do Espectro Autista) nunha porcentaxe significativa. En moitos casos, estas psicopatologías aparecen antes do inicio da DX. Por este motivo, o protocolo holandés recomenda realizar unha avaliación psicolóxica exhaustiva, pois nos devanditos casos a transición médica podería non ser recomendable. A relación entre DX e TEA é especialmente interesante. Observouse que moitas persoas con DX presentan intereses obsesivos relacionados co xénero, e que poderían ter concepcións máis ríxidas acerca do que significa ser home ou muller na nosa sociedade.

Nos casos nos que a DX non remite, a recomendación é iniciar a transición social e o uso de bloqueadores da puberdade. O uso de bloqueadores suponse reversible, pero non inocuo, e aínda que non ten por que ir seguido do uso de hormonas e a realización de cirurxías, unha vez iniciado este camiño, as transicións adoitan levarse a cabo por completo (ademais de que cada vez está máis verificada a non reversibilidade dos bloqueadores da puberdade). O Protocolo Holandés establece a necesidade de avaliar exhaustivamente á persoa antes, durante e despois de todo o proceso. Téñense en conta todos os factores que poderían influír sobre o seu benestar (biolóxicos, psicolóxicos, sociais, familiares, comunitarios, etc.). Por este motivo, os equipos son multidisplinares e normalmente inclúen profesionais da psicoloxía, a endocrinoloxía, a medicina e a socioloxía.

A DX tamén está asociada á existencia doutras vulnerabilidades psicosociais (bullying, fracaso escolar, rexeitamento social, etc.), que son anteriores e posteriores ao comezo ou a aparición da DX. A DX non sempre é a causa directa destas vulnerabilidades. A estrutura familiar e a contorna social xogan un gran papel no mantemento da DX. Nos casos de DX pouco intensa, a existencia doutras problemáticas asociadas é máis frecuente. A abordaxe terapéutica dirixida a estes factores pode contribuír a disipar facilmente os sentimentos de disforia.

Fronte ao protocolo holandés, coa nova lei o modelo polo que se vai optar é o chamado Modelo Afirmativo de Xénero. O modelo afirmativo do xénero defende apoiar a transición de xénero a calquera idade. Só se necesita que a persoa exprese unha identidade de xénero diferente ao seu xénero/sexo de nacemento. Baséanse en que a non-validación inmediata da identidade expresada pode provocar un importante dano psicolóxico na persoa (ansiedade, depresión, ideación suicida, etc.). Tanto a avaliación como a abordaxe terapéutica está dirixida á contorna social e familiar da persoa, non á persoa con DX en si. O acceso aos tratamentos médicos só necesita dun consentimento informado. Informado a medias, claro, pois pouco se sabe sobre os efectos futuros destes tratamentos. O perigo é que, como vimos, moitas persoas con DX de inicio cedo desisten na adolescencia. Por iso, transicionar a idades temperás pode facerlles difícil abandoar este proceso.

As traxectorias evolutivas da DX son difíciles de predicir. O modelo afirmativo dá por contado que a DX manterase no futuro (cando sabemos que non é así no 80% dos casos). Doutra banda, a irreversibilidade dos efectos das hormonas e as cirurxías poden xerar importantes danos psicolóxicos naquelas persoas cuxa DX desiste máis adiante. O modelo afirmativo prescinde en boa medida dos labores psicolóxicos porque considera que a variación de xénero é san e saudable. Neste afán despatoloxizador, o único que conseguen é empeorar a calidade da atención sanitaria para as persoas con DX.

A ética educativa e médica ten por norma tratar de non facer dano, é dicir: non facer terapia de conversión. Nin para adecuar orientacións sexuais, nin a nova: adecuar corpos. A súa misión sempre será a aceptación e vida plena cos parámetros de nacemento: mellorar a súa adaptación psicosocial (sen mencionar que se debe ter en conta a situación psicosocial dos seus pais e tratalos en terapia igualmente). Se iso non se considera posible tras a chegada á idade adulta (onde a persoa xa é capaz de tomar decisións meditadas) a actual lei do 2007 proporciónalles ferramentas médicas e legais para o seu beneficio. Hai que ter en conta que se a disforia segue presente tras as operacións, cousa que ocorre nun alto número de casos, a persoa atópase cun corpo san mutilado e a problemática psicolóxica anterior sen solucionar, engadindo máis carga a esta. Sexa como for, os equipos que traballan con este enfoque resaltan un dos poucos achados comúns nos estudos: para a gran maioría dos pacientes a disforia de xénero tende a remitir pouco antes da adolescencia ou ao comezo dela, o que chama a ter especial precaución nas recomendacións e terapias que se fagan.

Cales son polo tanto as traxectorias do desenvolvemento en nenos e adolescentes con Disforia de Xénero? Como xa dixemos, as nocións que manexan os nenos ao respecto da identidade de xénero e o xénero son dependentes da idade e o nivel evolutivo, por tanto é fundamental que se expoñan desde unha perspectiva do desenvolvemento. Postúlase que a presenza dunha variación no comportamento de xénero e mesmo o desexo de ser do outro sexo por un período inferior a 6 meses pode ser parte dunha fase do desenvolvemento normal dun neno, sen consecuencias no seu desenvolvemento posterior. E como xa dixemos tamén, nunha porcentaxe alta dos nenos que presentan disforia de xénero antes dos 6 anos, esta resólvese na adolescencia e adultez temperá. Aproximadamente un 75-80% dos nenos con disforia de xénero na idade infantil pasarán a constituír o grupo dos desistidores (“desisters”), é dicir a DX irase extinguindo no curso da adolescencia.

Como ben explica a Doutora en Educación Carmen López Suárez, nos humáns, como na maioría de animais e plantas, o sexo biolóxico corresponde a cada un dos dous tipos de anatomía destinada á reprodución. Nos humans, a anatomía reprodutiva é inequivocamente masculina ou feminina ao nacer, en máis do 99% das veces, onde sempre se fusiona un espermatozoide e un óvulo. Non existe un terceiro tipo de célula sexual en humans e, polo tanto, non hai un “espectro” de sexos máis aló do home e a muller. Existen só dous sexos. Negar a realidade do sexo biolóxico e suplantalo por unha ‘identidade de xénero’ subxectiva non é simplemente unha teoría académica acientífica, é algo que vulnera os dereitos dos nenos e as nenas.

Outro feito a ter en conta é que non existen cerebros femininos ou masculinos. Por tanto, a identidade de xénero non reside no cerebro. Está amplamente demostrado que os cerebros de mulleres e homes son practicamente iguais. Defender o contrario é como defender os tópicos sexistas de que ás mulleres cústanos máis entender un mapa e que os homes son menos empáticos porque ven ‘escrito’ no noso ADN.

Di a neurocientífica Gina Rippon que “A xente está a volver á idea de que o sexo biolóxico, o teu fenotipo, inevitablemente forma a base do teu xénero social. Sempre se pensou que unha cousa levaba á outra, que o cerebro estaba deseñado dunha forma ríxida e que iso che daba certas destrezas e levábache a adoptar certo rol na vida. O que sucede agora é que temos mellores técnicas para examinar o cerebro. A ciencia investiu moito tempo no que é o camiño equivocado, como o tamaño do cerebro, coma se isto fose importante. Todos os cerebros son distintos, pero non porque sexan masculinos ou femininos. Este camiño non nos levou a comprender por que parece que homes e mulleres teñan rendementos e comportamentos distintos. Historicamente, os achados científicos sinalaron diferenzas pero somos máis parecidos que o contrario.”

No caso de que os nenos e nenas presenten disforia de xénero ou problemas coa non aceptación da súa identidade sexual, Carmen López nos di que o que temos que facer é supervisalos e protexelos. Aceptalos e querelos como son. E deixar que desenvolvan as súas características sen intervir, nin etiquetar.

Lembremos que durante a adolescencia:

  • O cerebro estase reprogramando, o que conleva que teña desaxustes nas súas xestións.
  • Empeza a conformar a identidade.
  • Prodúcese unha importante inconformidade co corpo.
  • Teñen dúbidas sobre o propio eu.
  • A zona prefrontal, que é a que dirixe o cerebro, a que toma decisións, é tremendamente inmadura, por iso é polo que teñen comportamentos reactivos, emocionais, pouco razoados.

Quizais por isto, diversos estudos conclúen que, como xa dixemos, a gran maioría dos nenos trans deixan de sentir malestar co seu sexo biolóxico, unha vez pasada a puberdade ou se declaran homosexuais. Non podemos tomar decisións irreversibles se un menor amosa atracción por comportamentos do sexo contrario. Non temos que adecuar o sexo biolóxico dun neno ou unha nena, ao menor signo de incomodidade co que a sociedade lle ten asignado ao seu xénero.

Cómo influen as crenzas acientíficas na infancia? Ou dito doutro xeito, como lles afecta aos nenos e nenas que crean que poden chegar a ser dun sexo distinto do seu nacemento? A identidade de xénero, como xa expliquei, non é innata; vaise construíndo conforme nos incorporamos ao mundo social. Lémbranos Alma García que ningún neno e ningunha nena están en corpos equivocados que haxa que cambiar, nin posúe unha identidade sexual fora da súa corporeidade, e moito menos, é dependente dunha construción social adquirida como é o xénero. É a sociedade, coa súa estrita división de roles sexuais, a que podería ser a equivocada. Se a unha nena lle gusta xogar con coches, ao fútbol e non leva laciños no pelo, non debe verse nunha reunión con varios adultos dispostos a ‘axudala’ porque o seu comportamento é inadecuado segundo o que se agarda dela polo seu corpo feminino. A inmaturidade desa nena podería chegar a facerlle crer que así é.

Ademais, a transmisión de ideas falsas e crenzas sobre un mesmo, é extremadamente perigosa. Unha cousa é a fantasía, a imaxinación en torno ao mundo que axuda a crear a ilusión: o Ratiño Pérez ou Papá Noel. Pero esas fantasías ou contos non afectan á persoa porque non teñen que ver consigo mesmo, coa súa identidade, coas súas sensacións corporais como persoa no mundo. É unha fantasía externa e cando chega un momento no que se descobre que non é real hai nenos aos que lles custa aceptalo pero non cambia o seu mundo. Aparte segundo vai crecendo son cada vez máis conscientes do que é realidade e ficción. Con todo, cando falamos de teorías científicas, non falamos de fantasías externas a un mesmo. Falamos de que, se alguén lle di ao neno ou nena que pode ser do sexo contrario (lembremos que non diferencian sexo de xénero) segundo senta ou segundo se comporte, facemos referencia ao seu ser, non é unha fantasía externa a el ou ela, é algo que ten que ver co seu concepto propio de persoa, coa súa existencia, co seu concepto dun mesmo e como se integra e se relaciona consigo mesmo e cos demais. Entón, a medida que creza, vai custar moitísimo máis integrar dunha maneira san todas estas incoherencias que se demostraron falsas.

Por outra banda, o concepto de alivio que proporciona a transición, está fortemente relacionado coas crenzas. Ocorre o mesmo que coas relixións: se alguén cre que se cura rezando, rezará, e relacionará a súa curación co rezo. Pero que algo nos alivie non significa que sexa real. Ademais isto se podería considerar directamente violencia xa que os nenos e nenas de pouca idade, cren todo o que din as súas persoas de referencia, xa que os seus valores e as súas crenzas sobre o mundo aínda non foron exploradas por si ao careceren de ferramentas para facelo. Se a sociedade lle di ao neno que o rosa é de nenas e os pais din que se lle gusta o rosa é porque é moza, tampouco lle vai dar máis voltas porque carecen de cognición para iso. Pero se cando creza decátase de que iso non é ser moza, crearase un problema de distorsión cognitiva. A mente e a lóxica peléxanse e é cando empezan as depresións e as ideas suicidas.